De ene erfgenaam is de ander niet

Dat het al dan niet beneficiair aanvaarden van een nalatenschap de familiebanden ernstig op scherp kan zetten blijkt maar weer eens uit een uitspraak van de Rechtbank Gelderland van 28 juni 2018.[1]

Als vader in 1994 komt te overlijden laat hij vrouw en 11 kinderen na. Wanneer moeder in het najaar van 2017 komt te overlijden wordt haar nalatenschap door negen kinderen zuiver aanvaard. Twee kinderen aanvaarden beneficiair.

 

OUDERLIJKE BOEDELVERDELING

In zijn testament van 1986 heeft vader een zogenoemde ouderlijke boedelverdeling opgenomen. Volgens de ouderlijke boedelverdeling, die onder het huidige erfrecht niet in een testament kan worden opgenomen maar in oude testamenten haar gelding behoudt, wordt de nalatenschap zodanig verdeeld, dat de langstlevende alle goederen verkrijgt en de kinderen een niet-opeisbare vordering op de langstlevende ter grootte van hun erfdeel. In de volksmond spreekt men ook wel van een “langstlevende testament”.

Wanneer moeder in 2017 komt te overlijden maken de schulden aan haar kinderen uit hoofde van de ouderlijke boedelverdeling van vader deel uit van haar nalatenschap. De uitspraak van de Rechtbank vermeldt niets over de omvang van de nalatenschap, maar kennelijk zijn de schulden groter dan de activa. Denk er daarbij aan dat de vorderingen van de kinderen zijn als gevolg van verschuldigde rente fors kunnen zijn toegenomen.

 

VERHAAL SCHULDEN

Dat een erfgenaam niet alleen de bezittingen erft maar aansprakelijk wordt voor de schulden van de erflater, mag als algemeen bekend worden verondersteld. Schuldeisers kunnen niet alleen verhaal uitoefenen op het door de erfgenaam geërfde, maar op zijn of haar gehele vermogen![2]

Kennelijk zagen twee van de elf kinderen de bui al hangen. Zij kozen voor de beneficiaire aanvaarding. Daarmee konden schuldeisers dus geen verhaal uitoefenen op hun overige vermogen.[3] Dit leidde er, (ook hier zwijgt de uitspraak over) kennelijk toe dat de twee beneficiaire aanvaard hebbende kinderen hun vordering op de nalatenschap van moeder bij hun negen broers en zusters, die de nalatenschap zuiver aanvaard hadden konden indienen. Zij waren immers schuldeisers van haar nalatenschap en de  negen erfgenamen volgden haar in die schulden op. Het tweetal kon nu zelfs de vorderingen op moeder op het volledige vermogen van de anderen verhalen.

Het zal er binnen deze familie wel erg onrustig aan  zijn toegegaan, want twee van de elf zagen hun vermogen toenemen ten laste van de overige negen. Van een gelijke verdeling over alle erfgenamen was hierdoor zeker geen sprake. Voor de onfortuinlijke broers en zusters was dit onaanvaardbaar. Zij spanden een procedure aan.

WET BESCHERMING ERFGENAMEN TEGEN SCHULDEN

In deze procedure gaan zij voor twee ankers liggen. Allereerst doen zij een beroep op de Wet Bescherming Erfgenamen tegen Schulden. Deze wet is op 1 september 2016 van kracht geworden en heeft onder meer geleid tot het opnemen van artikel 194a in boek 4 van het Burgerlijk Wetboek.[4] Doel van deze wet is onder meer om erfgenamen te beschermen tegen schulden die zij niet kenden en ook niet behoorden te kennen. Na de ontdekking van zo’n schuld kan de erfgenaam machtiging aan de Kantonrechter vragen om de nalatenschap alsnog beneficiair te mogen aanvaarden. Zij stellen dat moeder de nalatenschap van vader had afgewikkeld en dat zij niet op de hoogte waren van hun vorderingen uit hoofde van de ouderlijke boedelverdeling.In de tweede plaats doen zij een beroep op de redelijkheid en billijkheid nu de nalatenschappen van hun ouders feitelijk ongelijk over de kinderen zijn verdeeld terwijl het altijd de wens was van de ouders om alle kinderen juist gelijk te behandelen.

Het mag hen echter niet baten. De Kantonrechter stelt eerst vast hoe de woorden “kenden en behoorden te kennen” moeten worden uitgelegd. Daarvoor grijpt hij terug naar de parlementaire geschiedenis.

De strekking van artikel 4:194a BW is dat dit artikel alleen bescherming biedt voor schulden die de erfgenamen niet kenden en evenmin behoorden te kennen op het moment dat zij de nalatenschap zuiver aanvaardden. Uit de parlementaire geschiedenis volgt dat met de woorden ‘kenden en behoorden te kennen” wordt aangesloten bij het begrip goede trouw in artikel 3:11 BW. Goede trouw ontbreekt als de erfgenamen van het bestaan van de schulden wisten op het moment van aanvaarding van de nalatenschap. Ook als de erfgenamen weliswaar een juiste voorstelling van zaken misten met betrekking tot de aanwezige schulden, maar onder de gegeven omstandigheden beter behoorden te weten of twijfelden of hadden moeten twijfelen over (de afwezigheid van) schulden en hebben nagelaten hiernaar nader onderzoek te doen, kunnen zij als niet te goeder trouw worden aangemerkt (TK 34224, nr. 3 blz. 13).

 

Naar het oordeel van de kantonrechters zijn de erfgenamen niet te goeder trouw geweest. Zij hadden na het overlijden van hun vader maar naar diens testament moeten vragen en uit overgelegde stukken blijkt zelfs dat er tussen de erfgenamen in 1997 al over een niet opeisbare vordering was gecorrespondeerd. Ook het beroep op de redelijkheid en billijkheid ex artikel BW 6:2 wordt verworpen. Want dat de nalatenschap van de ouders als gevolg van het beneficiair aanvaarden door twee van de elf erfgenamen niet gelijk over alle erfgenamen wordt verdeeld betekent namelijk nog niet dat dit onaanvaardbaar is als bedoeld in artikel 6:2 lid 2 BW. De Kantonrechter overweegt nog fijntjes dat het daarbij van belang is dat de ongelijke verdeling het gevolg zal is van het handelen van partijen zelf.

 

HUIDIG RECHT

De ouderlijke boedelverdeling is weliswaar onder het huidig recht niet meer mogelijk. Ons huidig erfrecht kent immers een een gesloten stelsel van wilsbeschikkingen.[5] Maar volgens het overgangsrecht blijven oude wilsbeschikkingen die onder het oude recht geldig waren ook van kracht onder het huidige recht.[6] In de praktijk zullen we nog regelmatig testamenten van voor 2003 tegenkomen.

Maar let op. Onder het huidige recht is de wettelijke verdeling van artikel 13 boek 4 BW in het leven geroepen en daarbij speelt precies hetzelfde. Immers ook daar krijgen de kinderen van rechtswege een geldvordering ten laste van de langstlevende echtgenoot, overeenkomend met de waarde van hun erfdeel. En ook hier betreft het een vordering die in beginsel pas opeisbaar is bij het overlijden van de langstlevende echtgenoot.[7]

Sta je voor de keuze om een erfenis al dan niet (beneficiair) te aanvaarden, kijk dan niet alleen naar vorderingen van derden maar ben je bewust van de mogelijke vorderingen uit hoofde van de ouderlijke boedelverdeling en wettelijke verdeling.

Leek, januari 2019

Voetnoten:

[1] ECLI:NL:RBGEL:2018:3615

[2] BW 4:182 lid 2; Zij worden van rechtswege schuldenaar van de schulden van de erflater die niet met zijn dood zijn teniet gegaan.

[3] BW 4:184 regelt uitdrukkelijk en limitatief wanneer schuldeisers van de nalatenschap zich kunnen verhalen op het overige vermogen van de erfgenaam

[4] Stb. 2016, 226

[5] BW 4:42: een beschikking …….die in dit Boek is geregeld of in de wet als zodanig wordt aangemerkt.

[6] Art.79 overgangswet

[7] De opeisbaarheidsgronden “overlijden en faillissement” zijn bij uiterste wilsbeschikking uit te breiden.

Wet Bescherming Erfgenamen tegen Schulden

De erfgenaam, die een erfenis heeft aanvaard, is aansprakelijk voor schulden van de nalatenschap. Is de nalatenschap onvoldoende om de schulden te betalen, dan moet hij de schulden uit zijn privévermogen betalen.[1] Dit is te voorkomen door de erfenis beneficiair te aanvaarden. In dat geval is de erfgenaam niet gehouden om de schuld ten laste van zijn privévermogen te voldoen. Het komt niet zelden voor dat schulden pas na verloop van tijd aan het licht komen. Is de erfgenaam dan ook aansprakelijk met zijn privévermogen?

De uitspraak van de Rechtbank Midden-Nederland van 5 juli 2018 is een mooi praktijkvoorbeeld omdat daar meerdere aspecten van het erfrecht die hier mee te maken hebben uitgelicht worden.[2]

In dit geval werden de erfgenamen ontheven van hun verplichting om de nalatenschapsschulden ten laste van hun eigen vermogen te voldoen ofschoon zij de erfenis wel zuiver hadden aanvaard.

 

Allereerst wordt stil gestaan bij de vraag of de erfgenamen de erfenis wel aanvaard hadden. Zij hadden geen schriftelijke verklaring hierover afgelegd en de nalatenschap ook niet verworpen. Maar omdat zij na het overlijden betalingsregelingen hadden getroffen voor de kosten van de uitvaart, post hadden meegenomen en de vervuilde en verwaarloosde woning hadden ontruimd hebben zij zich gedragen als zuiver aanvaard hebbende erfgenamen, resulterend in zuivere aanvaarding. Een grote waarschuwing dus. Ook wanneer je niet uitdrukkelijk verklaart een erfenis aanvaard te hebben, kan hier toch sprake van zijn indien je je gedraagt als een erfgenaam die zuiver heeft aanvaard.

 

Gelet op de hierboven omschreven toestand van de woning zal het geen verrassing zijn dat er van een positieve boedel geen sprake was.

Twee jaar na het overlijden van de erflater worden de erfgenamen geconfronteerd met een vonnis uit 2013, waarbij de overledene veroordeeld is om een kleine €20.000,= te betalen. De schuldeiser stelt zich op het standpunt dat de erfgenamen dit nu maar uit hun eigen zak moeten voldoen. En gelijk heeft hij, want dat is het gevolg van het aanvaarden van de erfenis. Gelukkig voor de erfgenamen is hun advocaat op de hoogte van de wetswijziging per 1 september 2016.[3] Volgens deze wet kan aan de kantonrechter verzocht worden om ontheffing van de verplichting een schuld uit eigen vermogen te voldoen. Ook kan op grond van deze wet de kantonrechter verzocht worden om een nalatenschap alsnog beneficiair te aanvaarden.

 

Een beroep hierop moet binnen drie maanden na ontdekking van de schuld worden voldaan. Zo niet, dan ben je te laat. Het enkele feit dat de schuldeiser telefonisch in 2016 aan één van de erfgenamen gemeld had dat er sprake was van een openstaande schuld maakte volgens de kantonrechter nog niet dat de erfgenamen met de schuld bekend verondersteld werden geacht. Nee, daarvoor was het nodig dat de schuldeiser het vonnis aan de erfgenamen toestuurde. En omdat dit pas gebeurde in 2017 waren de erfgenamen nog op tijd met hun verzoek.

 

Vervolgens moest de kantonrechter oordelen of er sprake was van een onverwachte schuld.[4] Daar was volgens de rechter sprake van. Uit de aan de rechtbank overgelegde stukken bleek namelijk dat de erfgenamen onderzoek hadden gedaan naar het bestaan van schulden en dat zij al jaren geen contact meer hadden met de erflater. Dit maakte dat de kantonrechter tot het oordeel kwam dat de erfgenamen de schuld niet behoorden te kennen.

 

Uit artikel 4:194a lid 2 slotzin BW volgt dat de kantonrechter de verzochte ontheffing niet verleent, als een erfgenaam zich zodanig heeft gedragen dat de schuldeiser erop mocht vertrouwen dat de erfgenaam de schuld uit zijn overige vermogen voldoet. Maar daar was geen sprake van. De erfgenamen kwamen dus met de schrik vrij.

[1] In BW 4:1822 is bepaald dat de schulden van rechtswege overgaan.

[2] ECLI:NL:RBMNE:2018:2815

[3] Wet bescherming erfgenamen tegen schulden, Stb. 2016, 226

[4] Niet alleen van belang is dat de erfgenaam de schuld niet kende, ook moet vast staan dat hij de schuld niet behoorde te kennen.

De niet betaalde rekening bij overlijden

Met het overlijden van de erflater gaan zijn schulden in beginsel niet teniet. Maar wat gebeurt er wel mee? En hoe kun je als schuldeiser toch nog betaling van je vordering krijgen? In het onderstaande geef ik een beknopte schets van de positie van de schuldeiser.[1]

 

Schuld van de nalatenschap.

In artikel 7 van boek 4 van het Burgerlijk Wetboek geeft de wetgever een opsomming van schulden die worden aangemerkt als schulden van de nalatenschap. Dat zijn bijvoorbeeld de schulden van de erflater die niet met zijn dood teniet zijn gegaan, zoals bijvoorbeeld een nog niet betaalde rekening of afgeloste lening, maar ook begrafeniskosten, legaten die uitgekeerd moeten worden en bepaalde aanspraken die krachtens het erfrecht kunnen ontstaan.[2]

Verhaal

Schuldeisers van de nalatenschap kunnen hun vorderingen op de goederen der nalatenschap verhalen. Daarnaast is in de wet uitdrukkelijk bepaald dat de erfgenamen van rechtswege schuldenaar worden van de schulden van de erflater die niet met zijn dood tenietgaan.[3] De schulden gaan dus over op de erfgenamen! Als schuldeiser van de erflater heb je dus twee mogelijkheden. Je kunt je vordering verhalen op de nalatenschap en je kunt de schuld verhalen op het eigen vermogen van de erfgenaam. Dit laatste overigens alleen maar wanneer de erfgenaam de nalatenschap zuiver heeft aanvaard, of bepaalde handelingen heeft verricht of nagelaten ten nadele van de boedel.

Om als erfgenaam te voorkomen dat je met je privévermogen aansprakelijk wordt, is het uitermate raadzaam om de erfenis beneficiair te aanvaarden. In de praktijk komt dit dan ook steeds vaker voor. Voor de schuldeiser resteert dan alleen nog de eerste mogelijkheid. Het verhaal op de nalatenschap.

Om erachter te komen of er sprake is van een beneficiaire aanvaarding kun je navraag doen bij het boedelregister, dat wordt aangehouden bij de rechtbanken. In dat register wordt vermeld of er sprake is van een testament en of er beneficiair is aanvaard. Ook andere van belang zijnde informatie wordt hierin vermeld, zoals een eventueel benoemde boedelnotaris en executeur.

Aanspreekpunt

Blijkt uit het boedelregister en uit eventueel nader ingewonnen informatie bij de boedelnotaris dat er sprake is van een executeur, dan moet de schuldeiser zijn vordering bij deze executeur neerleggen. De executeur is expliciet aangewezen om de schulden van de nalatenschap te voldoen. Gedurende zijn beheer vertegenwoordigt hij bij de vervulling van zijn taak de erfgenamen in en buiten rechte [4].

Is er geen executeur, dan zal de schuldeiser zich tot alle erfgenamen moeten wenden.

Niet de enige

Niet zelden komt de schuldeiser tot de conclusie dat hij niet de enige is die wat te vorderen heeft. Er zijn bijvoorbeeld meer schuldeisers zoals belastingschulden. Ook kan sprake zijn van legaten of giften die door de erflater zijn gedaan maar nog niet zijn uitgevoerd. Hoe moet dan worden verdeeld? Wie krijgt wat? Ook daar is aan gedacht. De wetgever heeft een volgorde van schulden opgenomen mede met als doel de schuldeiserspositie te beschermen.[5]

Vereffening

Wordt een nalatenschap niet beneficiair aanvaard en niet verworpen, dan hebben de schuldeiseres een comfortabele positie. Ze kunnen immers zowel bij de nalatenschap als bij de erfgenamen in privé terecht. Is de nalatenschap wel beneficiair aanvaard, dan dient deze vereffend te worden.[6] De vereffening is vergelijkbaar met de afwikkeling van een faillissement. De vereffenaar dient de schuldeisers op te roepen om hun vordering in te dienen. Hij moet de activa te gelde maken en de schulden overeenkomstig hun voorrangspositie betalen. Pas nadat de vereffening heeft plaatsgevonden mogen de erfgenamen tot verdeling van de (restant) nalatenschap over gaan. De schulden gaan voor.

Is er geen sprake van een vereffening dan lijkt de positie van de schuldeiser minder goed gewaarborgd.[7] Want wat als de erfgenamen in onderling overleg besluiten om de nalatenschap te verdelen voordat de schulden zijn betaald?

 

Is er sprake van dat de erfgenamen tot verdeling over gaan voordat de opeisbare schulden zijn voldaan of bestaat het gevaar dat de schuldeiser niet volledig of niet binnen redelijke termijn zijn vordering voldaan krijgt, dan kan hij alsnog aan de rechtbank verzoeken om een vereffenaar te benoemen.[8]

 

Leek, 20 juli 2018

Mr. Jan-Willem van Horssen[9]

[1] Voor de leesbaarheid is uitdrukkelijk gekozen voor een beknopt artikel op hoofdlijnen. Bedacht moet worden dat de wet in veel gevallen uitzonderingsbepalingen kent.

[2] Zo kent de wet in afdeling 2 van titel 3, boek 4 BW een aantal wettelijke rechten op grond waarvan bepaalde erfgenamen een vordering op de nalatenschap kunnen claimen.

[3] BW 4:1822

[4] BW 4: 1441 en BW 4: 1452

[5] Zo is bijvoorbeeld bepaald dat “gewone” schuldeisers voorrang genieten boven bijvoorbeeld legaten.

[6] De wet kent daarop een drietal uitzonderingen, waarbij de boedel voldoende verhaal biedt

[7] Zo behoeft er bij een beneficiaire aanvaarding niet vereffend te worden wanneer er een executeur is benoemd die de bevoegdheid heeft om schulden van de nalatenschap te voldoen en de omvang van de nalatenschap “ruimschoots toereikend” is om alle schulden van de nalatenschap te voldoen.

[8] Dit verzoek kan de schuldeiser ook doen, wanneer zijn belangen door een gedraging van de erfgenamen  of van de executeur ernstig worden geschaad.

[9] J-W.F. van Horssen is als gespecialiseerd erfrecht- en familierechtadvocaat en MFN-registermediator werkzaam bij van Horssen & van Ophoven advocaten en mediators te Leek en Delfzijl.